ՀՀ քրեակատարողական ծառայությունը` ՀՀ արդարադատության նախարարության ենթակայության տակ ՀՀ քրեակատարողական ծառայությունը մինչև 2001 թվականի հոկտեմբերի 1-ը գործել է ՀՀ ներքին գործերի նախարարության ենթակայությամբ` սկզբում բաժնի, ապա՝ վարչության կարգավիճակով, հանդիսացել է նրա կառուցվածքային միավորներից մեկը:
Հումանիզացիայի և ապառազմականացման գործընթացների բարեփոխումները մեծապես կապված են 2001 թվականին քրեակատարողական համակարգի` ներքին գործերի նախարարությունից արդարադատության նախարարության ենթակայության տեղափոխման հետ:
Օրենսդրական փոփոխություններ Բարեփոխումների կարևորագույն բաղկացուցիչն էր օրենսդրական փոփոխությունների իրականացումը: Առաջին քայլ այս ուղղությամբ 2002 թվականի փետրվարի 6-ին ընդունված «Ձերբակալված և կալանավորված անձանց պահելու մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքն էր: Այն սահմանում է Հայաստանի Հանրապետության քրեական դատավարության օրենսգրքով սահմանված կարգով ձերբակալված անձին արգելանքի և կալանավորված անձին կալանքի տակ պահելու ընդհանուր սկզբունքները, պայմանները և կարգը, ձերբակալված և կալանավորված անձանց իրավունքները, դրանց ապահովման երաշխիքները, նրանց պարտականությունները, ինչպես նաև արգելանքից և կալանքից ազատելու կարգը: Այս օրենքով շրջադարձային մի շարք փոփոխություններ մտցվեցին կալանավորված անձանց իրավունքների իրականացման հարցերում, մասնավորապես, հատկանշական է կալանավորված անձանց մերձավոր ազգականների հետ տեսակցություններ տրամադրելու նոր կարգը: Օրենքի մշակման ընթացքում առավելագույնս հաշվի են առնվել Եվրոպական բանտային կանոնների դրույթները: Մինչև օրենքի ընդունումը այն անցել է միջազգային փորձաքննության: Նախքան նշված օրենքի ընդունումը ձերբակալվածներին և կալանավորվածներին համապատասխան հիմնարկներում պահելու կարգը սահմանվում էր «Հայաստանի Հանրապետությունում նախնական կալանքի վերցնելու կանոնադրությունը հաստատելու մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքով:
Հասարակական վերահսկողություն Բարեփոխումների շրջանակներում նշանակալից էր քրեակատարողական ծառայության կալանավորվածներին պահելու վայրերի գործունեության նկատմամբ հասարակական վերահսկողություն իրականացնող հասարակական դիտորդական խմբի կազմավորումը: 2003թ-ի հուլիսի 17-ին Հայաստանի Հանրապետության արդարադատության նախարարի կողմից հաստատվեց քրեակատարողական ծառայության կալանավորվածներին պահելու վայրերում հասարակական դիտորդների խմբի գործունեության կարգ և, իսկ 2004թ-ի ապրիլի 28-ի թիվ ՔՀ-18-Ա հրամանով հաստատվեց դիտորդների խմբի կազմը: Հասարակական դիտորդների խմբի անդամները իրավասու են անարգել մուտք գործել քրեակատարողական հիմնարկներ, ծանոթանալ քրեակատարողական հիմնարկների իրավիճակին, մեկուսի հանդիպել կալանավորված անձանց:
Քրեակատարողական ծառայության կառուցվածքը Հաջորդ օրենսդրական ակտը, որը վերաբերում է քրեակատարողական ծառայության բարեփոխումներին «Քրեակատարողական ծառայության մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքն էր, որը ընդունվեց 2003 թվականի նոյեմբերի 18-ին: Օրենքի ընդունման անհրաժեշտությունը առաջին հերթին պայմանավորված էր օրենքի կարգավորման առարկայով այն է՝ քրեակատարողական գործառույթներ իրականացնող պետական լիազոր մարմնում ծառայության հիմնական սկզբունքները, քրեակատարողական ծառայության մարմինների և հիմնարկների համակարգը, դրանց գործունեության կազմակերպման հիմունքները, ծառայության անցնելու կարգը և պայմանները, պաշտոնների ու կոչումների դասակարգումը, ծառայողների իրավունքները, պարտականությունները, պատասխանատվությունը, իրավական ու սոցիալական երաշխիքները, ծառայության հետ կապված այլ հարաբերություններ: Ըստ այդ օրենքի քրեակատարողական ծառայության կազմը ուներ հետևյալ կառուցվածքը.
1. ՀՀ արդարադատության նախարարության քրեակատարողական ծառայության կենտրոնական մարմին 2. ՀՀ արդարադատության նախարարության տարածքային մարմիններ 3. ՀՀ արդարադատության քրեակատարողական հիմնարկներ:
Քրեակատարողական օրենսգիրք Օրենսդրական բարեփոխումների ամենակարևոր քայլերից էր քրեակատարողական օրենսգրքի ընդունումը:Դեռևս 1998 թվականի սեպտեմբերի 25-ի ՀՀ վարչապետի թիվ 561 որոշմամբ ստեղծվել էր աշխատանքային խումբ՝ քրեակատարողական օրենսգրքի նախագծի հայեցակարգը և նախագիծը մշակելու և դրա հետագա լրամշակման աշխատանքները կազմակերպելու նպատակով:
Նախկինում գործող 1971 թվականի հուլիսի 7-ին ընդունված Հայաստանի Հանրապետության ուղղիչ աշխատանքային օրենսգրքին փոխարինեց Հայաստանի Հանրապետության քրեակատարողական օրենսգիրքը, որն ընդունվեց 2004 թվականի դեկտեմբերի 24-ին:
Փոփոխություններ` նոր օրենսգրքով Թույլատրվեց ցմահ ազատազրկման դատապարտվածներին ավելի հաճախ տեսակցություն ունենալ իրենց հարազատների հետ (տարվա ընթացքում առնվազն երեք կարճատև և մեկ երկարատև տեսակցություն: Ներկայումս, համապատասխան պայմաններ չլինելու պատճառով երկարատև տեսակցությունը փոխարինվում է կարճատևով (օրենսդրությամբ թույլատրելի է) և տարվա ընթացքում տրամադրվում է առնվազն 4 կարճատև տեսակցություն: Բարեփոխումների շրջանականերում թե` կալանավորված անձանց, և թե` դատապարտյալներին պահելու պայմաններում տեղի ունեցած դրական փոփոխություններից էր նաև այն, որ 2002թ-ի ընթացքում ՀՀ ԱՆ բոլոր քրեակատարողական հիմնարկներում տեղադրվել են հեռախոսախցիկներ` ընտանիքի և արտաքին աշխարհի հետ կապն ապահովելու նպատակով: Կալանավորված անձանց և դատապարտյալների առաջարկությունների, դիմումների և բողոքների քննարկման նոր կարգի համաձայն արգելվում է դրանց գրաքննությունը (նախկին օրեսդրությամբ թույլատրվում էր դատախազին հասցեագրված դիմումները և բողոքները գրաքննության ենթարկել): Կալանավորված անձանց և դատապարտյալներին հատկացված բնակելի տարածության նվազագույն չափը յուրաքանչյուր անձի համար սահմանվել է չորս քառակուսի մետր (նախկինում այն 2.5 քառակուսի մետր էր): Դատապարտյալներին հեռուստացույցի հետ միասին թույլատրվում է իրենց մոտ ունենալ ժամանցային մի շարք պարագաներ` համակարգիչներ, համակարգչային խաղեր:
Նոր քրեական օրենսգիրք` նոր պատժատեսակներ Հայաստանի Հանրապետության Ազգային ժողովի կողմից Հայաստանի Հանրապետության նոր,2003թ. օգոստոսի 1-ից ուժի մեջ մտած քրեական օրենսգրքի ընդունումով, սահմանվում է սկզբունքորեն նոր մի շարք պատժատեսակներ. տուգանքը, հանրային աշխատանքները, հատուկ կամ զինվորական կոչումից, կարգից, աստիճանից կամ որակավորման դասից զրկելը, կալանքը և ցմահ ազատազրկումը: Հայաստանի Հանրապետության քրեակատարողական օրենսգրքի ընդունումը Հայաստանի Հանրապետության քրեական օրենսգրքի ընդունման տրամաբանական շարունակությունն էր, քանզի դրանով կանոնակարգված են վերը թվարկված պատիժների կատարման կարգը և պայմանները, որոնք նախկինում գործող ուղղիչ աշխատանքային օրենսգրքով կարգավորված չէին: Օրենսգիրքը սահմանում է քրեական պատիժներ կատարելու և պատժի կատարման հետ միացված բժշկական բնույթի հարկադրանքի միջոցներ կիրառելու և կրելու կարգն ու պայմանները, ապահովում է անհրաժեշտ պայմաններ` դատապարտյալի ուղղման համար, պաշտպանում վերջինիս իրավունքները և ազատությունները:
ՈՒղղիչ հիմնարկների տեսակները Գործող քրեակատարողական օրենսգիրքը տարբերակում է ուղղիչ հիմնարկների հետևյալ տեսակները` ըստ մեկուսացվածության աստիճանի 1) բաց ուղղիչ հիմնարկ 2) կիսաբաց ուղղիչ հիմնարկ 3) կիսափակ ուղղիչ հիմնարկ 4) փակ ուղղիչ հիմնարկ 5) բուժական ուղղիչ հիմնարկ:
Այժմ Հայաստանի Հանրապետության արդարադատության նախարարության քրեակատարողական ծառայությունն իր մեջ ներառում է 13 քրեակատարողական հիմնարկ, քրեակատարողական ծառայության կենտրոնական վարչությունում ստեղծվել է նոր կառուցվածքային ստորաբաժանում՝ այլընտրանքային պատիժների կատարման ստորաբաժանում, որը ունի տարածքային բաժանմունքներ Երևան քաղաքի համայնքներում և Հայաստանի Հանրապետության մարզերում: Այս ստորաբաժանումը ստեղծված է կատարելու ազատությունից զրկելու հետ չկապված պատիժները և վերահսկողություն իրականացնելու պատժի կրումը հետաձգելու, պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու և պատժից պայմանական վաղաժամկետ ազատված անձանց նկատմամբ:
Կարճաժամկետ մեկնումներ Բարեփոխումների շրջանականերում հատկանշական է դատապարտյալներին կարճաժամկետ մեկնումներ տրամադրելու նոր կարգը: Ի տարբերություն նախկին օրեսդրության, բացի նրանից, որ դատապարտյալներին կարճաժամկետ մեկնումներ էր տրամադրվում անձնական բացառիկ հանգամանքների (մերձավոր ազգականի մահ կամ կյանքին սպառնացող ծանր հիվանդանություն, տարերային աղետ և այլն) դեպքերում, նոր օրեսդրությամբ կարող է տրամադրվել նաև սոցիալական վերականգնման նպատակով:
ՍՀԻԱ Մի շարք կառուցվածքային փոփոխություններով նախկին դաստիարակչական աշխատանքների բաժինների բազայի վրա քրեակատարողական ծառայությունում ստեղծվեցին սոցիալական, հոգեբանական և իրավական աշխատանքների (ՍՀԻԱ) բաժիններ: Այսօր սոցիալական, հոգեբանական և իրավական աշխատանքների ծառայությունը ստանձնել է ոչ միայն նախկին ծառայությունից ժառանգված աշխատանքները, այլ որդեգրել է նոր մոտեցում և աշխատանքային նոր գործառույթներ, որոնք բխում են արդիական պահանջներից, առկա խնդիրներից և միջազգային առաջավոր փորձից: Սոցիալական, հոգեբանական և իրավական աշխատանքները համապատասխան մասնագիտական աշխատանքներից բացի, ընդգրկում են նաև կրթամշակութային, մարզական և հոգևոր-կրոնական բնույթի բազմատեսակ միջոցառումներ:
Բուժսպասարկում Առանձնահատուկ կարևորություն է տրված անազատության մեջ պահվող անձանց բուժսպասարկման հարցերին: Հիմնովին վերանորոգվել և վերակահավորվել է համակարգի միակ բուժական ուղղիչ հիմնարկը` «Դատապարտյալների հիվանդանոց» քրեակատարողական հիմնարկը: Տուբերկուլիոզով հիվանդ դատապարտյալների առողջական վիճակը բարելավելու նպատակով բացվել է առանձին հիվանդանոցային մասնաշենք: Վերանորոգեվել են թերապևտիկ և հոգեբուժական մասնաշենքերը:
Դատապարտյալների բժշկական սպասարկման ուղղությամբ կառուցողական համագործակցություն կապեր են հաստատվել միջազգային կազմակերպությունների, բարեգործական ֆոնդերի հետ (ԿԽՄԿ): Զգալի ձեռքբերումներ կան թոքախտի դեմ պայքարում, մասնավորապես ներմուծվել և կիրառվում է DOTS-ի ծրագիրը:
Քրեակատարողական ծառայության թափանցիկությունը Քրեակատարողական ծառայության ապառազմականացմանը զուգահեռ բարեփոխումների շրջանակում նշանակալից է համակարգի թափանցիկության ապահովումը: Այդ ուղղությամբ ընտրված քաղաքականության իրականացմամբ ակտիվացել է ԶԼՄ-ների մուտքը քրեակատարողական համակարգ, ինչը նպաստում է հասարակության մեջ համակարգում կատարվող բարեփոխումների օբյեկտիվ պատկերացումների ձևավորմանը:
Միջոցառումներ Անչափահաս և կին դատապարտյալների մասնակցությամբ քրեակատարողական հիմնարկի սահմաններից դուրս կազմակերպվել են թատերական միջոցառումներ, գեղանկարչական աշխատանքների ցուցահանդեսներ: Քրեակատարողական հիմնարկներում իրականացվում են նաև հոգևոր-կրոնական միջոցառումներ և մի շարք քրեակատարողական հիմնարկներում մկրտվել են ավելի, քան 200 դատապարտյալներ:
Ծառայողների վերապատրաստումը ՀՀ արդարադատության նախարարության ենթակայությանըտակ անցնելով` քրեակատարողական ծառայության վրա դրվեցին լրացուցիչ գործառույթներ, որոնց իրականացումը պահանջում էր նաև քրեակատարողական ծառայողների վերապատրաստում և ուսուցում: Դեռևս համակարգի տեղափոխումից առաջ խնդիր էր դրել պատշաճ մակարդակով իրականացնել քրեակատարողական ծառայության աշխատողների ուսուցումը և վերապատրաստումը: 2002թ. փետրվար ամսից Բաց հասարակության ինստիտուտի և ԵԱՀԿ երևանյան գրասենյակի աջակցությամբ ՀՀ արդարադատության նախարարության իրավաբանական ինստիտուտում իրականացվեց ՀՀ արդարադատության նախարարության քրեակատարողական ծառայողների` կարճատև դասընթացների միջոցով վերապատրաստման ծրագիրը:
ԲԱՐԵՓՈԽՈՒՄՆԵՐ ՔԿԱԳ-ում
Հայաստանի Հանրապետությունում ամուսնության և ընտանիքի հետ կապված հարաբերությունները մինչև 2005 թվականը կարգավորվել են 1969 թվականին հաստատված ամուսնության և ընտանիքի օրենսգրքով։ ՀՀ ընտանեկան նոր օրենսգիրքը ընդունվել է 2004 նոյեմբերի 9-ին (ուժի մեջ է մտել 2005 թ. ապրիլի 19-ին)։ Զուգահեռաբար 2004 թ. դեկտեմբերի 8-ին ընդունվել է «Քաղաքացիական կացության ակտերի մասին» օրենքը (ուժի մեջ է մտել 2005 թ. ապրիլի 19-ին)։ Նշված օրենքների ընդունման կապակցությամբ անհրաժեշտություն էր առաջացել նոր իրավական ակտերի ընդունման։
Ընդունվել են հետևյալ իրավական ակտերը.
ՀՀ արդարադատության նախարարի 02.07.2005 թ. «Քաղաքացիական կացության ակտերի գրանցման վերաբերյալ վկայականների կրկնօրինակների և տեղեկանքների տրման կարգը և քաղաքացիական կացության ակտերի գրանցման մատյանների ձևերը հաստատելու մասին» N 96-Ն հրամանով հաստատված՝ «Քաղաքացիական կացության ակտերի գրանցման վերաբերյալ վկայականների կրկնօրինակների և տեղեկանքների տրման» կարգը.
ՀՀ կառավարության 14.04.2005 թ. «Քաղաքացիական կացության ակտերի պետական գրանցումների վկայականների լրացման կարգը, դրանց նմուշները և քաղաքացիական կացության ակտերի պետական գրանցման փաստը հաստատող այլ փաստաթղթերի ձևաթղթերի նմուշները հաստատելու մասին» N 469-Ն որոշմամբ հաստատված՝ «Քաղաքացիական կացության ակտերի պետական գրանցումների վկայականների լրացման» կարգը.
ՀՀ կառավարության 14.04.2005 թ. «Քաղաքացիական կացության ակտերի գրառումների ձևաթղթերի նմուշները, այդ ձևաթղթերի լրացման կարգը, ինչպես նաև քաղաքացիական կացության ակտերի գրառման դիմումի ձևաթղթերի նմուշները հաստատելու մասին» N 492-Ն որոշմամբ հաստատված՝ «Քաղաքացիական կացության ակտերի գրառումների ձևաթղթերի լրացման» կարգը.
ՀՀ կառավարության 23.06.2005 թ. «Անվան փոխման կարգն ու պայմանները հաստատելու մասին» N 941-Ն որոշմամբ հաստատված՝ «Անվան փոխման կարգն ու պայմանները».
ՀՀ կառավարության 23.06.2005 թ. «Քաղաքացիական կացության ակտերի գրառումների վերականգնման կարգը սահմանելու մասին» N 995-Ն որոշմամբ հաստատված՝ «Քաղաքացիական կացության ակտերի գրառումների վերականգնման» կարգը. ՀՀ կառավարության 21.04.2005 թ. «Օտարերկրյա պետություններում գտնվող՝ Հայաստանի Հանրապետության դիվանագիտական ներկայացուցչությունների կամ հյուպատոսական հիմնարկների կազմած քաղաքացիական կացության ակտերի գրառումների առաջին օրինակները և տվյալ ակտերի պետական գրանցման համար հիմք համարվող փաստաթղթերը Հայաստանի Հանրապետության արդարադատության նախարարության համապատասխան արխիվ պահպանման փոխանցելու կարգը սահմանելու մասին» N 493-Ն որոշմամբ հաստատված՝ «Օտարերկրյա պետություններում գտնվող՝ Հայաստանի Հանրապետության դիվանագիտական ներկայացուցչությունների կամ հյուպատոսական հիմնարկների կազմած քաղաքացիական կացության ակտերի գրառումների առաջին օրինակները և տվյալ ակտերի պետական գրանցման համար հիմք համարվող փաստաթղթերը Հայաստանի Հանրապետության արդարադատության նախարարության համապատասխան արխիվ պահպանման փոխանցելու» կարգը։
